Wtórne poddaństwo chłopów - referaty i prace z ekonomii

Chłopi byli zawsze najniższą warstwą w społeczeństwie polskim, a ich prawa przez wieki ograniczano. Apogeum wyzysku chłopa przypada na XVI i XVII wiek. W okresie istnienia Rzeczpospolitej Szlacheckiej rozwinęła się gospodarka folwarczno -pańszczyźniana. Tworzone są gospodarstwa rolne będące własnością szlachty, kościoła bądź króla, nastawione na produkcję zboża na sprzedaż. Odbywa się ona w oparciu o pracę pańszczyźnianą chłopów, co prowadzi do tzw. wtórnego poddaństwa w trzech podstawowych aspektach: osobistym, gruntowym i sądowniczym.

W dobie folwarków stosunek chłopów do ziemi można określić jako użytkowanie. Chłop pańszczyźniany nie posiadał już samodzielności gospodarczej i osobistej jaką mógł się cieszyć gospodarz w XIV i XV wieku. Pomimo dziedzicznego charakteru użytkowania gruntów od XVI wieku zdarzały się rugowania ludności wiejskiej z gruntów, głównie w celu poszerzenia folwarku. Nie nabrało ono jednak charakteru masowego gdyż panowie byli zainteresowani utrzymaniem w swoich dobrach jak najbardziej wydajnej siły roboczej.

W miarę rozwoju pańszczyzny sejm szlachecki umacniał poddaństwo osobiste. Wskutek ustawy z 1543 roku zabroniono ludności wiejskiej opuszczać ziemie bez zgody pana. Chłop aby ożenić się z kimś z poza swojej wsi musiał otrzymać pozwolenie pana. Powszechność zależności osobistej spowodowana była dobrowolnym oddawaniem się w poddaństwo chłopów osobiści wolnych. Przyczyną takiego stanu rzeczy była bardzo zła sytuacja wsi w której chłopi wolni nie mieli możliwości egzystencji i bezpieczeństwa.

Od początku XVI wieku sądownictwo nad ludnością poddaną należało do pana. Usunięto możliwość sądzenia spraw chłopskich przez sądy grodzkie i miejskie, gdy chłop występował jako pozwany. Swego pana poddany mógł tylko zaskarżyć do króla, lecz od XVI wieku było to jednak przepisem tylko teoretycznym, gdyż sądy królewskie oddalały skargi chłopów. Wszystkie prawa pana w kwestii sądownictwa zostały potwierdzone przez konfederację warszawską w 1573 roku. Sytuacja poprawiła się tylko w Królewszczyznach, gdzie od wyroku starosty można było odwołać się do sądu referendalskiego. Pogorszenie sytuacji prawnej poddanych było jednoczesne z zaostrzeniem polityki gospodarczej względem wsi. Chłopi gospodarze zobowiązani byli do pańszczyzny sprzężajnej, a zagrodnicy, bezrolni chałupnicy oraz komornicy zostali pociągnięci do odpracowywania pańszczyzny pieszej.

Od XVI wieku pańszczyzna mogła być określona nie tylko w wymiarze dziennym, lecz także na obszarze gruntu, który miał być uprawiany lub z którego miało być zebrane zboże. Chłopi byli również zobowiązani do pracy w okresie pilnych robót polnych poza normalnym wymiarem pańszczyzny, a także do dodatkowych świadczeń i powinności. Opłacali nadal czynsze, których znaczenie jednak malało.

Szczególną formą czerpania dochodów kosztem chłopów były wpływy z monopoli dworskich. Najważniejsza była propinacja czyli wyłączne prawo pana do produkcji i sprzedaży piwa i gorzałki w obrębie jego folwarku. Pan mógł zakazać poddanym pić w obcych karczmach. Obok chłopów pańszczyźnianych , osobną grupę stanowili „ludzie luźni" czyli chłpoi nie posiadający żadnego majątku. Prawo usiłowało tę grupę zlikwidować poprzez zmuszanie luźnych do stałej pracy. Zaostrzenie wyzysku i ucisku chłopów powodowało zaostrzenie stosunków między dworem, a ludnością wiejską.

Najbardziej powszechną formą oporu było zbiegostwo. Państwo chciało ukrócić ten proceder poprzez wprowadzanie licznych ustaw między innymi zabraniających zamieszkiwania ludności wiejskiej w obrębie murów miejskich. Miało to zmusić chłopów do pracy na roli i powstrzymać przed migracją do miast gdzie chłopi mieli możliwość kształcenia się i uzyskania pracy w rzemiośle.

Kres poddaństwa chłopów przyniósł dopiero wiek XIX. W 1861 roku władze zamieniły pańszczyznę na czynsz, a 2 marca 1864 roku ogłoszono ukaz Aleksandra II o uwłaszczeniu chłopów. Włościanie przejmują na własność użytkowane przez nich ziemie, a w zamian za zniesienie powinności płacą dotychczasowym właścicielom odszkodowanie w postaci wieczystego podatku gruntowego. Ludność bezrolna otrzymuje nadziały ziemi z dóbr narodowych. Ustanowione zostają samorządy gromad i gmin, do których wybiera się zamożniejszych włościan.